ઉપર આપેલ કોષ્ટક તમારા પસંદ કરેલા શહેર માટે આજનું પંચાંગ દર્શાવે છે — સ્થાનિક સૂર્યોદય સમયે લાગુ પડતા હિન્દુ કેલેન્ડરના પાંચ પરંપરાગત અંગો: તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ અને વાર. આ ઉપરાંત સૂર્યોદય, સૂર્યાસ્ત અને ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં ચંદ્રોદય-ચંદ્રાસ્તના સમય પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ તમામ ગણતરીઓ તમારા સ્થાન અને તારીખ અનુસાર કરવામાં આવે છે. તમે જ્યાં છો ત્યાંનું પંચાંગ જોવા માટે 'વર્તમાન સ્થાન વાપરો' (𖦏) પસંદ કરો; કોષ્ટક આપમેળે અપડેટ થઈ જશે.
પંચાંગ એટલે શું?
પંચાંગ (જેને પંચાંગમ અથવા હિન્દુ કેલેન્ડર પણ કહેવાય છે) એ ભારત અને વિશ્વભરમાં શુભ કાર્યો અને દૈનિક યોજનાઓને પરંપરાગત સમય સાથે સુસંગત બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું દૈનિક કેલેન્ડર છે. 'પંચાંગ' શબ્દનો અર્થ પાંચ અંગો થાય છે — પંચ (પાંચ) અને અંગ (ભાગ). સંપૂર્ણ પંચાંગમાં આ પાંચ અંગો સિવાય પણ ઘણી ખગોળીય વિગતો હોય છે, પરંતુ સૂર્યોદય સમયના મૂળ પંચાંગના પાંચ અંગો મોટાભાગના ઘરના કેલેન્ડર અને એપ્સમાં મુખ્યત્વે જોવામાં આવે છે. ઉપર આપેલ કોષ્ટક એ જ દૈનિક પંચાંગની સ્પષ્ટ રૂપરેખા રજૂ કરે છે, જેથી તમે છાપેલું પંચાંગ જોયા વિના જ તમારા શહેરમાં સૂર્યોદય સમયે વૈદિક દિવસ કેવો છે તે જાણી શકો.
પંચાંગના પાંચ અંગો
પંચાંગનું પ્રત્યેક અંગ કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ સમયે (સામાન્ય રીતે નાગરિક પંચાંગ માટે સ્થાનિક સૂર્યોદય સમયે) આકાશની સ્થિતિ દર્શાવે છે. આ પાંચેય અંગો મળીને જણાવે છે કે ચંદ્ર અને સૂર્ય તેમના ભ્રમણચક્રમાં ક્યાં સ્થિત છે અને પરંપરાગત જ્યોતિષની દ્રષ્ટિએ આજનો દિવસ કેવો રહેશે.
તિથિ (Tithi / ચંદ્ર દિવસ)
તિથિ એ સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેના કોણીય અંતરનું માપ છે, જેને અમાસથી પૂનમ (સુદ / શુક્લ પક્ષ) અને પૂનમથી અમાસ (વદ / કૃષ્ણ પક્ષ) સુધીના ત્રીસ તબક્કાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે. લોકો સૌથી પહેલાં તિથિ પર ધ્યાન આપે છે, કારણ કે તમામ તહેવારો, વ્રત-ઉપવાસ અને મોટાભાગના મુહૂર્ત તિથિના નામ સાથે જોડાયેલા હોય છે — જેમ કે એકાદશી, પૂનમ, અમાસ વગેરે.
નક્ષત્ર (Nakshatra)
આકાશમાં સત્તાવીસ નક્ષત્રોમાંથી ચંદ્ર જે નક્ષત્રમાં ભ્રમણ કરતો હોય તે દર્શાવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ નામકરણ, કુંડળી મેળવક અને મુહૂર્ત પસંદગી માટે થાય છે. પ્રત્યેક નક્ષત્ર ક્રાંતિવૃત્તના ૧૩ અંશ અને ૨૦ કળા (13°20') નો વિસ્તાર ધરાવે છે. જ્યાં સુધી તમારી પરંપરા કોઈ અલગ સંદર્ભ સમય ન સ્વીકારે ત્યાં સુધી કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ મૂલ્ય સૂર્યોદય સમયે પ્રવર્તતું નક્ષત્ર દર્શાવે છે.
યોગ (Yoga)
યોગ એ સૂર્ય અને ચંદ્રના રેખાંશ (Longitudes) ના સરવાળા પરથી ગણાતા ૨૭ યોગોમાંથી એક છે. આ એક સૂક્ષ્મ ગણતરી છે — જે રોજિંદી વાતચીતમાં તિથિ જેટલી સામાન્ય નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ પંચાંગ માટે તેનું વિશેષ મહત્વ છે.
કરણ (Karana)
કરણ એ તિથિનો અડધો ભાગ છે — એક ચાંદ્ર માસમાં કુલ ૬૦ કરણ વારાફરતી પુનરાવર્તિત થાય છે (૧૧ મુખ્ય કરણોમાંથી). તે જ્યોતિષીઓ માટે સમયની વધુ ચોક્કસ ગણતરીમાં ઉપયોગી બને છે અને સૂર્યોદય સમયે પંચાંગના પાંચ અંગોને પૂર્ણ કરે છે.
વાર (Vara / સપ્તાહનો દિવસ)
વાર એટલે અઠવાડિયાનો દિવસ (રવિવારથી શનિવાર). વૈદિક જ્યોતિષમાં પ્રત્યેક વારનો એક સ્વામી ગ્રહ હોય છે — રવિવારનો સૂર્ય, સોમવારનો ચંદ્ર વગેરે. આ સ્વામી ગ્રહ પંચાંગને ગ્રહ હોરાના ક્રમ, રાહુ કાળના ભાગ અને અન્ય દૈનિક સમય-સાધનો સાથે સાંકળે છે.
તમારા શહેર માટે પંચાંગની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
પરંપરાગત પંચાંગ સ્થાનિક સૂર્યોદય પર આધારિત હોય છે, કારણ કે વૈદિક દિવસ મધ્યરાત્રિએ ૧૨ વાગ્યે નહીં પરંતુ સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે. અહીં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત માટે તમારા શહેરના અક્ષાંશ-રેખાંશ અને સ્વિસ એફેમેરિસ (Swiss Ephemeris) સાથે લાહિરી અયનાંશ (Lahiri Ayanamsa — દક્ષિણ અને ઉત્તર ભારતીય પંચાંગોમાં પ્રચલિત નિરયન પદ્ધતિ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે તમે ઉપરથી શહેર કે તારીખ બદલો છો, ત્યારે તિથિ અને નક્ષત્ર તે સ્થળના આકાશ મુજબ અપડેટ થાય છે; તે કોઈ દેશવ્યાપી સરેરાશ નથી હોતા.
પંચાંગ અને અન્ય દૈનિક સમય-સાધનો
પંચાંગ તમને જણાવે છે કે આજનો દિવસ જ્યોતિષીય રીતે કેવો છે; પરંતુ તે આપમેળે દરેક કલાકને શુભ કે અશુભ ગણાવતું નથી. તેના માટે લોકો શુભ હોરા (ગ્રહ કલાકો), શુભ ચોઘડિયા, તમિલ પરંપરા મુજબ ગૌરી પંચાંગ, રાહુ કાળ અથવા અભિજીત મુહૂર્ત જુએ છે. આ પેજને દિવસના ઓળખપત્ર (સૂર્યોદયે તિથિ અને નક્ષત્ર) તરીકે સમજો અને બાકીના સાધનો કયા સમયે કાર્ય કરવું તે નક્કી કરવા માટેના માર્ગદર્શક છે.
આજના કોષ્ટકને કેવી રીતે સમજવું?
જો તમે કોઈ તહેવારની તારીખ કે પુરોહિત/ગોર મહારાજના નિર્દેશની ખરાઈ કરતા હોવ તો પહેલા તિથિ અને નક્ષત્ર જુઓ. હોરા કે ચોઘડિયાના કોષ્ટક સાથે સરખામણી કરતી વખતે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તની નોંધ લો — કારણ કે આ સાધનો દિવસના પ્રકાશને તે બે પળો વચ્ચે વિભાજિત કરે છે. ચંદ્રોદય અને ચંદ્રાસ્તનો સમય સંકષ્ટી, કરવા ચોથ કે અન્ય વ્રતના પારણાં અને સાંજના પૂજન-અર્ચન માટે ઉપયોગી થાય છે જ્યાં ચંદ્રદર્શન આવશ્યક હોય.
આ સમયની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
આ ગણતરીઓમાં સ્વિસ એફેમેરિસ, લાહિરી અયનાંશ અને ડેલાઇટ સેવિંગ ટાઇમ (DST) માટે IANA ટાઇમઝોન ડેટાબેઝનો ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે તમે કોઈ શહેરનું પેજ પસંદ કરો છો કે તારીખ બદલો છો, ત્યારે આ જ પદ્ધતિ લાગુ પડે છે, જેથી તમને મળતી માહિતી તે જ તારીખે તે શહેરના વાસ્તવિક આકાશ સાથે બરાબર મેળ ખાય છે.